Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı

Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı, Dicle Nehri'nin yukarı havzasında, bazalt bir yamaçta kurulmuş surlu kenti ve onu Dicle'ye bağlayan verimli bahçeleri kapsar. Alan 2015'te UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınmıştır.

Yaklaşık 5,8 km uzunluğundaki surlar, yüzlerce yıl boyunca kentin Roma, Sasani, Bizans, İslam ve Osmanlı dönemlerinden izler taşıyan taş bir tanığıdır. Hevsel Bahçeleri ise kentin gıda ve su ihtiyacını karşılamış, bugün de nehir ve şehir arasında yeşil bir kuşak oluşturur.

Konum

ICOMOS'a göre Diyarbakır, Karacadağ'dan Dicle'ye uzanan, hafif eğimli geniş bir bazalt platonun doğu kenarında, ortalama deniz seviyesinden 650 metre yükseklikte ve Dicle vadisinin 70-80 metre üstündedir. UNESCO tescilli mülkü 521,23 hektar, tampon bölgeyi 1.660,57 hektar olarak bildirir. Koordinatın kaynağı Wikidata kaydıdır.

Tarihçe

ICOMOS'a göre kentin yazılı kaynaklarda ilk anılışı M.Ö. 866'ya tarihlenir; ayrıca Amidi ya da Amida adı, Adad-nirari'ye (M.Ö. 1310-1281) ait bir kabzada geçer. Kent sonraki Roma ve Bizans kaynaklarında Amida olarak anılır; Diyarbakır adı 1900'lerden itibaren kullanılmış ve 1937'de Bakanlar Kurulu kararıyla resmen değiştirilmiştir. Bölgedeki Çayönü'nde M.Ö. 9300-6300 arasına tarihlenen Neolitik yerleşim kazılmıştır.

Roma döneminde kent birkaç aşamada genişleyerek son sınırlarına ulaşmıştır; Kuzey Kapı'daki Latince yazıt, İmparator Konstantin dönemindeki yeniden inşaya işaret eder. ICOMOS'a göre Jovianus Antlaşması'ndan sonra Nisibis'in Persler'e bırakılması üzerine Diyarbakır Roma Mezopotamyası'nın yeni metropolü olmuş ve surlar yeni gelenlerin yerleştiği güneybatıya doğru genişletilmiştir. Kent 634 ile 661 arasında beş aylık bir kuşatmanın ardından İslam güçlerine geçmiş, 728'de eyaletin başkenti olmuştur. Bizans saldırılarında 899'da surların bir bölümü yıkılmış ve onarılmıştır.

Selçuklular 1085'te uzun bir kuşatma ve Hevsel Bahçeleri'nin tahribinden sonra kenti almış; 1085-1093 arasında 15, 32, 42 (Melikşah ya da Nur Kulesi) ve 63 (Fındık Kulesi) numaralı kuleler yapılmıştır. Artuklular 1183'te kenti ele geçirmiş, saray alanı 1961-1962 kazılarında bulunmuş, İçkale girişindeki Artuklu Kemeri bu dönemde inşa edilmiştir; kemerdeki 1206-07 tarihi Artuklu hükümdarı Mahmud'un dönemine denk gelir. Dış surlar Eyyubi döneminde (1232-1240) küçültülmüştür. Timur 1394'te surdaki bir delikten kente girmiş, 1403'te şehri Artuklu Kara Yülük Osman Bey'e vermiştir. Akkoyunlular 1401-1415 arasında Diyarbakır'ı ilk başkentleri yapmış; İpek Yolu ticaretine katkıda bulunan ipekböceği yetiştiriciliği Hevsel Bahçeleri'nde yapılmıştır. Osmanlı 1515'te Amid'i aldı ve Osmanlı dönemi 1922'ye dek sürdü.

Cumhuriyet döneminde, 1928-1945 arasında, dönemin valisi Nizamettin Efendi 1930'da surların kuzey ve güney kısımlarını kenti havalandırma gerekçesiyle yıktırmıştır (ICOMOS).

Öne çıkan yapılar

İçkale (Amida Höyüğü)

ICOMOS'a göre İçkale, kentin ilk yerleşim izlerinin görüldüğü Amida Höyüğü'dür ve kuzeyde Fiskaya adı verilen kayalar üzerinde kuruludur. Kaleyi yöneten tüm uygarlıklar burayı kontrol merkezi olarak kullanmış, bugünkü genişliğine Osmanlı döneminde ulaşmıştır. Dört kapısı (Oruç, Saray, Fetih ve Küpeli) ve 19 kulesi vardır; içinde hapishane, kilise, adliye, müze, Aslanlı Çeşme ve Peygamber Süleyman Camii yer alır; İçkale Müzesi projesi 2000'de başlamıştır.

Şehir surları (Dişkale)

Dişkale surları ICOMOS'a göre güncel kapsamına M.S. 4. yüzyılda Roma yönetiminde ulaşmıştır. Dişkale surlarının uzunluğu 5.200 metre, İçkale ile birlikte 5.800 metredir; kalınlıkları 5-12 metre arasında değişir. Yapımda yerel bazalt, kireçtaşı ve tuğla kullanılmıştır. Surlarda kare, yuvarlak ve çokgen biçimli 82 kule ve payanda bulunur. Surların üzerinde farklı dönemleri yansıtan 63 yazıt vardır; altısı Bizans dönemine aittir (dördü Yunanca, biri Latince), geri kalanlar İslami dönemdendir.

Hevsel Bahçeleri

Hevsel Bahçeleri kentin kuruluşundan beri vardır ve ICOMOS'a göre 1960'lara dek halkın meyve-sebze ihtiyacını karşılamıştır. Osmanlı döneminde tamamen dut ağaçlarıyla kaplıydı; bugün yaklaşık 4000 dekarlık alanın 1000-1500 dekarı kavaklık, 2500 dekarı meyve ve sebze tarımına ayrılmıştır. Bahçeler yaklaşık 189 kuş türüne ev sahipliği yapmaktadır.

On Gözlü Köprü

Kentin 3 km güneyinde, Kırklar Tepesi eteğindeki On Gözlü Köprü, üzerindeki yazıtlara göre 1064-1065'te Mimar Ubeyd tarafından Emevi yönetimi altında yapılmıştır; bazı araştırmacılar daha erken yapıldığını savunur. Köprü Silvan Yolu üzerinde olduğu için başlangıçta Silvan Köprüsü olarak anılmıştır.

UNESCO ve koruma

Alan, yalnızca (iv) ölçütüyle 2015'te listeye girmiştir. UNESCO'ya göre surlar ve kapılar, Roma döneminden bugüne uzanan onarım ve eklemeleri, yazıtları ve Dicle'yle ilişkili peyzajıyla bölgenin birçok tarihî dönemini gösterir. Bütünlük, İçkale'nin eteğindeki izinsiz yerleşimler, tıkalı drenaj, su kalitesi sorunları ve Dicle üzerindeki barajlar nedeniyle kırılgan kabul edilmektedir. İçkale 1. derece arkeolojik sit, surlar ise Suriçi Kentsel Sit kapsamında korunur. UNESCO yönetim sisteminin henüz tam çalışmadığını belirtir.

Ziyaret

Alan için tek bir resmî giriş sayfası bulunamamıştır; saat ve ziyaret koşulları için Diyarbakır İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile ilgili belediye duyurularına bakın.