Akdamar Kutsal Haç Kilisesi

Van Gölü'nün ikinci büyük adasında, kıyıdan üç dört kilometre açıkta, volkanik tüften yapılmış bir kilise durur ve dış duvarları baştan sona kabartmalarla kaplıdır. Güneş vurduğunda dolgun yüzlü figürler sanki taştan sıyrılıp canlanır; hava puslu ve kapalıyken ise silikleşir. Gevaş sınırlarındaki Akdamar Adası'nın bu kilisesi, Ermeni sanatının en bilinen ortaçağ örneklerinden biridir.

Tarihçe

Kilise, Abbasilere bağlı olarak 908-1021 arasında Van çevresinde hüküm süren Vaspurakan Krallığı'nın hükümdarı I. Hacik Gagik Ardzruni tarafından, 915-921 yıllarında, mimar Manuel'e bir saray kilisesi olarak yaptırıldı. Yapımı ilk olarak 10. yüzyılda kralın tarihçisi Thomas Ardzruni anlatmıştır; batı cephedeki yazıt da tarihi doğrular. Krallık 1021-1022'de Bizans İmparatoru II. Basil tarafından ortadan kaldırılınca, son kral Senekerim 40.000 kişiyle birlikte Sivas ve Kayseri yöresine göç ettirildi. Kilise artık saray kilisesi olmaktan çıkıp manastıra dönüştü.

1113'te ana yapıya yeni bölümler eklendi ve manastır, 1895'e kadar bölgedeki Ermeni Patrikliği'nin merkezi oldu. 20. yüzyılın başında ada terk edilince çevredeki manastır yapıları yıkıldı, kilise ve diğer bölümler harap oldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı 2005'te restorasyona başladı; kilise 2007'de anıt müze olarak açıldı. Kilisenin güneyindeki alanda 2006'da tamamlanan bilimsel kazı yaklaşık 3.435 metrekarelik bir alanı kapsadı ve avlu çevresinde sıralanmış hücre odalarını, servis bölümünü, sarnıcı ve ruhban okulunu ortaya çıkardı.

Mimari

Plan, ortada kubbe taşıyan, dört yapraklı yonca biçimli bir haçtır. Orta mekân yüksek bir kasnakla yükselir; içten kubbe, dıştan piramit biçimli bir külahla örtülüdür. İç ölçüler 14,80 x 11,5 metre, kubbenin yerden yüksekliği 20,40 metredir. Yapı volkanik tüften, düzgün kesme taşla örülmüştür. Üst sıralarda daha küçük taşlar kullanılarak duvar yükü hafifletilmiş, aynı sırada farklı boyda taşlar bir araya getirilerek deprem karşısında bağlantı güçlendirilmiştir. Taşın farklı tonları cepheleri de renklendirir. Batıdan ve kuzeyden birer kapıyla girilir; batıdaki kapı portal biçimindedir ve üstü çan kulesi olarak düzenlenmiştir. Batıya eklenen jamatun, yani cemaatin toplandığı karşılama mekânı kare planlıdır ve dokuz bölümden oluşur.

Kabartmalar

Kilisenin asıl şöhreti dış cepheyi saran taş kabartmalardır. Konular İncil'den ve Tevrat'tan alınmıştır: denize atılan Yunus, Meryem ile kucağındaki İsa, Adem ile Havva'nın cennetten çıkarılışı, Davud ile Golyat, Samson, ateşteki üç İbrani genç, aslanlar ininde Daniel. Dört yöndeki alınlıklarda İncil yazarları ayakta betimlenmiştir. Asma sarmaşığı kuşaklarının arasında av sahneleri, güreşçiler, saray yaşamından kesitler ve türlü hayvanlar yer alır.

Batı cephede kral Gagik, kilisenin maketini İsa'ya sunarken görülür. Doğu cephenin ortasında ise Abbasi Halifesi Muktedir, başında hale, bağdaş kurmuş, bir elinde kadeh, ötekinde üzüm salkımıyla asma kuşağının içine işlenmiştir. Kilisenin içinde, büyük ölçüde bozulmuş freskler vardır ve çoğunlukla İsa'nın yaşamını anlatır.

Ada ve ad

Adanın adı için halk arasında bir efsane anlatılır: Adada yaşayan bir keşişin kızı Tamara'yı sevan bir genç, her gece karşı kıyıdan yüzerek ona gelirmiş. Bir gece fırtınada boğulurken Ah Tamara diye bağırmış, kız da bunu duyunca kederinden ölmüş; ada o günden beri Ahtamar, sonra Akdamar diye anılırmış.

UNESCO

Türkiye, Akdamar Kilisesi'ni 13 Nisan 2015'te kültürel miras olarak UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne önerdi (i, ii, iii, iv ve vi ölçütleriyle). Kilise Dünya Miras Listesi'nde değildir.

Ziyaret

Adaya Gevaş kıyısından tekneyle yaklaşık 20 dakikada ulaşılır. Saatler, ücretler ve ulaşım koşulları değişebilir; güncel bilgi için muze.gov.tr'deki sayfaya bakın. Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir.