Letoon

Letoon'daki tapınakların alt sıraları bugün suyun altındadır. Alandaki su seviyesi antik çağdan beri yükselmiştir. Yine de burası, Likya kentlerinin ortak tanrılarına ibadet ettiği ve kararlarını halka duyurduğu federal kutsal alandı. Leto ile ikiz çocukları Artemis ve Apollon'a adanmış alan, Xanthos'un yaklaşık dört kilometre güneybatısında, Eşen Çayı'nın karşı yakasındadır. Xanthos ile birlikte 1988'de UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girmiştir.

Konum ve ulaşım

Letoon, Muğla'nın Seydikemer ilçesine bağlı Kumluova köyü yakınındadır. Fethiye-Kaş eski karayolunun 65. kilometresinden güneye ayrılan yolda yaklaşık 3 kilometre gidilince alana varılır. Kutsal alan, Xanthos ile tek bir dünya mirası varlığının iki bileşenini oluşturur.

Tarihçe

Kazı buluntuları yerleşimin kökünü M.Ö. 7.-8. yüzyıla kadar götürür. Kutsal alanda bulunan yazıtlar, Letoon'un Likya Birliği döneminde hem dinî hem siyasi bir merkez olduğunu gösterir: yöneticilerin dinsel ve siyasi kararları burada halka duyurulurdu. M.Ö. 167'de Xanthos ve birkaç kent, merkezi Letoon olan bir konfederasyon kurdu. Yerleşim M.S. 7. yüzyıla kadar sürdü, ardından terk edildi.

Mitoloji ve antik yazarlar

Şair Ovidius'un aktardığı efsaneye göre Zeus'tan hamile kalan Leto, ikizlerini Delos'ta doğurdu. Sonra Xanthos Nehri'nin denize ulaştığı yere geldi ve nehir boyunca, bugün Leto Tapınağı'nın bulunduğu pınara dek yürüdü. Çocuklarını orada yıkamak istedi, yöre halkı engelleyince öfkelenen tanrıça onları kurbağaya çevirdi. Letoon'un kuruluşu bu anlatıya dayandırılır. Başka bir anlatıda Leto, Zeus'un kıskanç eşi Hera'nın takibinden Likya'ya kaçar; ikizler Delos'ta doğmuş sayılsa da bir rivayet Apollon'un Patara'da doğduğunu söyler. Artemis'in Anadolu'nun ana tanrıçası Kybele'nin devamı olduğu, Leto'nun da onunla özdeşleştiği kabul edilir.

Öne çıkan yapılar

Üç tapınak

Antik kentin merkezinde yan yana üç tapınak sıralanır. En batıdaki, İon düzenli Leto Tapınağı üçünün en büyüğüdür: peripteros, yani çepeçevre sütunlu bir plana sahiptir ve 30,25 x 15,75 m ölçüsündedir. Burada M.Ö. 4-5. yüzyıl sonuna doğru Kral Arbinas'ın girişimiyle yapılmış daha eski bir tapınak vardı; bugünkü yapı yaklaşık M.Ö. 150'de, 6 x 11 sütunlu İon düzeninde onun üzerine kuruldu. Tapınak parçalarıyla 2000-2007 arasında özgün yerinde yeniden ayağa kaldırılmıştır.

Ortadaki daha küçük tapınak Artemis'e aittir; M.Ö. 4. yüzyıldandır ve 18,20 x 8,70 m ölçüsündedir. Doğudaki Dor düzenli Apollon Tapınağı 27,90 x 15,07 m'dir ve içindeki temellerin ahşaptan yapılmış olması, Likya mezarlarında işlenen ev biçimlerine benzediği için ilgi çeker. Hellenistik çağdan kalan bu yapının sellasında (tapınağın iç odası) yer alan mozaikte Artemis'in oku ve sadağı ile Apollon'un liri tasvir edilmişti. Apollon Mozaiği denen bu pano, doğal tahribata açık kaldığı için Fethiye Müzesi'ne taşınmıştır.

Üç dilli yazıt

Apollon Tapınağı yakınındaki Hellenistik çöplükte bulunan yazıt Likçe, Aramice ve Grekçe yazılmıştır. Likya ve Karya satrabı Pixodaros'un M.Ö. 358 tarihli bir kararnamesini içeren bu metin, Likya dilinin çözülmesinde belirleyici rol oynamış ve bugün Fethiye Müzesi'ndedir. Xanthos ve Letoon, Likçe yazılmış en uzun ve en önemli metinlerin çıktığı iki alandır.

Nymphaeum, tiyatro ve diğer kalıntılar

Tapınakların güneybatısında, Nymphe kültüne adanmış bir çeşme yapısı yükselir. Hadrianus dönemine tarihlenen nymphaeum, kutsal sayılan bir su kaynağının üstüne kurulmuştur. Çeşmenin doğu kenarında erken Hıristiyanlık dönemine ait bir kilise bulunur. Ayrıca bir stoa (sütunlu galeri) ile Hellenistik çağda yapılmış, otuz altı oturma sıralı bir tiyatro vardır. Alanda bir bazilika, L biçimli bir stoa ve imparatorluk kültü yapısına bağlı yuvarlak bir portiko da sayılır.

Kazı çalışmaları

Letoon'u 1840-1841 kışında Fellows ve Hoskyn tanıdı; ardından Spratt ile Forbes ve Benndorf ile Niemann kısa betimlemeler yayımladı, yazıtlar Avusturyalı gezginlerin çalışmalarıyla bilim dünyasına girdi. Fransız heyeti alanı 1951 ve 1959'da ziyaret edip federal kutsal alanın kazısını Xanthos çalışmasının doğal tamamlayıcısı saydı. Kazılar 1962'de Prof. Dr. H. Metzger önderliğinde başladı, sonra Christian Le Roy sürdürdü; toplam çalışma yaklaşık 30 yıl sürdü. İlk kampanya 10 Eylül-13 Ekim 1962 arasında yapıldı ve tapınağın doğu ile güney çevresine odaklandı. Doğuda Dor ve İon düzenlerinin birlikte kullanıldığı uzun bir Roma yapısı, güneyde ise atriumu (avlusu) ve vaftizhanesi olan geç dönem bir kilise ortaya çıkarıldı. Bir sondajda M.Ö. 6. yüzyıla ait arkaik seramik parçaları bulundu.

UNESCO ve koruma

Xanthos-Letoon, 1988'de (no. 484) ölçüt (ii) ve (iii) ile Dünya Miras Listesi'ne alındı: Likya mimarisinin Patara, Pınara ve Myra gibi kentleri etkilemesi ve Likya uygarlığına dair yazıtlarla mezar anıtlarının olağanüstü tanıklığı bu ölçütlerin dayanağıdır. Letoon'da korunan sınır başlangıçta yetersiz bulunmuş, tiyatro çevresi dışarıda kalmıştı. Asıl tehdit, yeraltı suyunun mevsimsel yükselmesidir; kazı sırasında seviyeyi düşürmek için 2006'da su kanalları yapıldı ve aynı yıl Letoon koruma planı onaylandı. Verimli alüvyal ovadaki seralar da görüntü kirliliği yaratır.

Ziyaret

Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saat ve ücretler değiştiği için güncel bilgiyi müzenin resmî sitesinden alın. Mozaik ve üç dilli yazıt gibi önemli buluntular alanda değil, Fethiye Müzesi'nde sergilenir; Xanthos ise yaklaşık dört kilometre uzaktadır.