Ani Örenyeri

Ani, Kars'ın doğusunda, Ocaklı köyünün hemen yanında, Türkiye-Ermenistan sınırını oluşturan Arpaçay vadisine bakan terk edilmiş bir Ortaçağ kentidir. 10. ve 11. yüzyıllarda Ermeni Bagratlı Krallığı'nın başkenti olarak parlayan, sonra Bizans, Selçuklu ve Gürcü yönetimlerini gören Ani, 2016'da UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alınmıştır.

Kent, çok kültürlü yapısıyla tanınır: Zerdüşt, Hristiyan ve Müslüman yapıları, tüf taşından kiliseler, camiler, saray ve hamam kalıntıları ile kayaya oyulmuş mekânları bir arada barındırır. Bu birikim, Ani'yi Ortaçağ Kafkasya ve Anadolu mimarisinin açık hava arşivi hâline getirir.

Konum ve ulaşım

Bakanlık Ani'yi Kars'ın 44 km doğusunda gösterirken UNESCO ve ICOMOS 42 km der. Kent, Bostanlar Deresi, Ocaklı köyü, Mimi Deresi ve sınırı oluşturan Arpaçay ile çevrili üçgen biçimli, ıssız bir platodadır. Bakanlık, Ani'nin Arpaçay ve Alacasu vadilerine hâkim, kayalık bir yükseltide kurulduğunu ve İpek Yolu'nun Anadolu topraklarındaki ilk durak yeri olduğunu belirtir. UNESCO tescilli mülkü 250,7 hektar, tampon bölgeyi 432,45 hektar olarak bildirir; Bakanlığın verdiği kent alanı 78 hektardır. Koordinatın kaynağı Pleiades kaydıdır.

Tarihçe

Bakanlık, kentin en erken geçmişinin M.Ö. 5000 dolaylarına inebileceğini ve en yüksek noktadaki iç kaleye ilk olarak Urartuların yerleştiğini yazar. ICOMOS ise arkeolojik verilerin Erken Demir Çağı'ndan (M.Ö. 1200-1100) itibaren iskâna işaret ettiğini, kalıcı yerleşimin Kamsarakan hanedanı döneminde M.S. 4. yüzyılda iç kalenin yapımıyla başladığını söyler. Aday gösterme dosyası ise Saray Kilisesi'ndeki yazıta dayanarak bu yapıyı 622 yılına tarihler.

ICOMOS'a göre Bagratlı Kralı III. Ashot Ani'yi 961'de başkent yaptı; İpek Yolu ticareti eski merkezlerden güneye kaydığı için kent küçük bir köyden hızla şehre dönüştü. II. Smbat dönemi (yaklaşık 977-988) yaklaşık 5 km uzunluğunda çift surların ve birçok kilisenin yapımına sahne oldu; onun kardeşi Gagik döneminde (989-1020) kent altın çağını yaşadı ve Katolikos'luk 992'de Ani'ye taşındı. Ani sonradan 1001 kilise şehri olarak anılır oldu.

Bagratlı egemenliği, Bizans'ın kenti 1045'te ilhak etmesiyle sona erdi. Selçuklular 1064'te bölgeyi fethetti ve 1072'ye kadar Kürt kökenli Şeddadi emirlerini vasal hanedan olarak yerleştirdi. Şeddadiler, 1199'a dek Gürcü saldırılarına karşı kenti savundu; o yıl Kraliçe Tamar'ın orduları Ani'yi aldı. Gürcü-Ermeni prens hanedanı döneminde kent yeniden canlandı. 1239'dan itibaren Moğol, ardından İlhanlı, Celayirli ve Karakoyunlu egemenlikleri, bir deprem ve ticaret yollarının değişmesi kentin gerilemesine ve terk edilmesine yol açtı. UNESCO depremi 1319 olarak anar ve 18. yüzyıla gelindiğinde kentin hemen hemen boşaldığını yazar; ICOMOS ile aday gösterme dosyası ise 1605 depreminden söz eder. ICOMOS, kentin 1579 ile 1918 arasında Osmanlı yönetiminde kaldığını belirtir.

Öne çıkan yapılar

Ulu Katedral (Fethiye Camii)

Bakanlık, Ulu Katedral'i örenyerinde en iyi korunmuş ve en önemli yapı olarak tanıtır; yazıtlara göre temeli Bagratlı Kralı II. Sembat tarafından 990'da atılmış, kralın ölümünden sonra eşi Kraliçe Katranide'nin 1001'de bitirdiği yapının mimarının Tiridat Usta olduğunu söyler. ICOMOS inşaatın 989'da II. Smbat döneminde başladığını ve 1001'de tamamlandığını yazar. Kırmızı tüf taşından yapılmış haç planlı yapı, Bizans ve Ermeni unsurlarını bir araya getirir. 1064 kuşatmasında Türkler tarafından camiye çevrilmiş ve Fethiye adını almıştır; 1124'te Gürcüler döneminde yeniden kilise olarak kullanılmıştır. 1319 depremi kubbeyi yıkmıştır.

Ebul Manuçehr Camii

Bakanlık, Şeddadi Ebul Şüca Manuçehr'in 1072'de yaptırdığı üç nefli camiyi örenyerinin öne çıkan yapısı olarak sayar; tavanı Selçuklu motifleriyle süslüdür. Aday gösterme dosyası ise batı cephesinde 1847'de saptanan yazıta dayanarak araştırmacıların yapıyı 1086'ya tarihlediğini, binanın özgün işlevi ve yapım tarihinin daha fazla araştırılması gerektiğini yazar. Yanındaki sekizgen gövdeli minare 99 basamaklıdır.

Gagik (Keçeli) Kilisesi ve diğer kiliseler

Bakanlığa göre Gagik Aziz Prkiç, diğer adıyla Keçeli Kilise, yıldırım düşmesiyle yarısını yitirmiştir. Aynı sayfada ayrıca Genç Kızlar Kilisesi, Rahibeler Manastırı, Kaya Kilisesi, Tigran Honents ve Abughamrents (Polatoğlu) kiliseleri anılır. ICOMOS, 1215'te tüccar Tigran Honents'in desteğiyle yapılan Aziz Grigor Kilisesi'nden söz eder; aday gösterme dosyası ise Tigran Honents Kilisesi'nin 1215'ten önce yapıldığını düşündüğünü belirtir.

Ateşgede (Ateş Tapınağı)

Bakanlık, Ateşgede'nin bölgeye hâkim olan Sasanilere ait olması bakımından fark yarattığını yazar. ICOMOS ve aday gösterme dosyası bazalt bloklardan yapılmış bu yapının M.S. 1-4. yüzyıllar arasında inşa edilmiş Zerdüşt tapınağı olabileceğini, muhtemelen Ani'nin en eski yapısı ve Anadolu'daki ilk Zerdüşt ateş tapınağı olduğunu belirtir.

Surlar, kapılar ve Emir Ebu'l Muammeran Külliyesi

Bakanlık surların uzunluğunu 4 bin 500 metre, yüksekliğini yaklaşık 8 metre olarak verir ve aralarında aslan kabartmalı Orta Kapı'nın (Aslanlı Kapı) bulunduğu yedi girişten söz eder; ICOMOS ise yer yer 5 metreye ulaşan çift surların II. Smbat döneminde yapıldığını, Gagik, Manuçehr ve Muammeran dönemlerinde güçlendirildiğini ve altı kapı bulunduğunu yazar. Aslanlı Kapı bugün ziyaretçilerin ana girişidir. Selçuklu Sultanı Alparslan'ın kent yönetimini Şeddadilere bırakmasının ardından yapılan Emir Ebu'l Muammeran Külliyesi 1164 ile 1200 arasında inşa edilmiş, camisi 1917'de tamamen yıkılmış ve yalnızca minare bölümünün bir kısmı kalmıştır. 10. yüzyıla tarihlenen tahmin edilen İpek Yolu Köprüsü'nün kemeri de yıkılmış, yalnızca ayakları kalmıştır.

Kayaya oyulmuş yapılar

Surların dışındaki vadi yamaçlarında şapeller, mezar odaları, depolar ve güvercinlikler, su depoları, şarap ve yağ mahzenleri, ahırlar ve kervansaray olarak tanımlanan geniş bir mekân bulunur. Bostanlar Deresi çevresindeki bazı mağaralar 1950'lere dek ev olarak kullanılmıştır.

Kazı ve restorasyon

Aday gösterme dosyasına göre kentin bilimsel çalışması 1861'de M. Bossert'in yayımladığı eserle başlamıştır. N. Marr başkanlığındaki bir heyet 1892-1893'te ve ardından 1904-1917 arasında kazı yapmıştır; Kemal Balkan 1965'te hamam kazılarını yürütmüştür. Hacettepe Üniversitesi'nden Prof. Dr. Beyhan Karamağaralı 1989'dan 2005'e kadar, Prof. Dr. Yaşar Çoruhlu 2006-2009 arasında, Prof. Dr. Fahriye Bayram 2011'den sonra çalışmıştır. İlk onarımlar da Marr dönemindeki küçük pekiştirme uygulamalarıdır.

UNESCO ve koruma

Ani, (ii), (iii) ve (iv) ölçütleriyle 2016'da listeye alınmıştır. UNESCO'ya göre kent, Ermeni, Gürcü ve çeşitli İslami geleneklerin buluşma yeri olarak yeni bir mimari dil üretmiş, Ermeni mimarisinin Ani okulu için olağanüstü bir tanıklık sunmuş ve 7. ile 13. yüzyıllar arasındaki bölge mimarisinin çoğu türünü barındırmaktadır. Alan 1988'den beri 1. derece arkeolojik sit olarak tescillidir; koruma amaçlı imar planı 2011'de, yönetim planı 30 Mart 2015'te, stratejik koruma ana planı ise 3 Şubat 2016'da onaylanmıştır.

UNESCO, anıtların neredeyse hiçbirinin ciddi yapısal sorunlardan, depremden ya da insan kaynaklı zarardan azade olmadığını; Arpaçay'ın doğusundaki taş ocaklarının ve kaya mekânların uygunsuz kullanımının manzara bütünlüğünü etkilediğini belirtir. ICOMOS ayrıca aday gösterme dosyasının sonraki tarihî olaylara ve Ani'nin Ermeni geçmişine yer verişini eleştirmiş, ek bilgilerin bunu kısmen giderdiğini yazmıştır.

Ziyaret

Güncel saat ve ücret bilgisi için Bakanlığın resmi sayfasına bakın. Bakanlığın TR sayfası Müzekart'ın T.C. vatandaşları için geçerli olduğunu ve sesli rehberlik hizmeti bulunduğunu belirtir. Yakın duraklar olarak Kars Müzesi ve Kafkas Cephesi Harp Tarihi Müzesi sıralanır.