Priene

Priene'ye Theodor Wiegand, Küçük Asya'nın Pompei'si adını verdi, çünkü Bizans'tan sonra kimse buraya yeniden yerleşmedi ve kent sokakları, evleri ve kamu yapılarıyla Helenistik gündelik yaşamı olağanüstü iyi koruyarak günümüze ulaştı. Aydın'ın Söke ilçesine bağlı Güllübahçe köyünde, Mykale'nin (Samsun Dağı) güney yamacındaki bu İyon kenti Söke'nin yaklaşık 15 km güneybatısındadır; Menderes (Maiandros) Nehri'nin yaklaşık 500 m kuzeyinde, Ege kıyısından 15 km içeride durur. Eski şehir planlamasının en güzel örneği olarak tanıtılır.

Konum ve ulaşım

Ören yeri Güllübahçe beldesi yakınındadır; ağaçlıklı bir platoda, park gibi bir ortamda yer aldığı için yürüyerek gezilir. Giriş saatleri ve ücretler için resmi sayfaya bakın. Müzekart, T.C. vatandaşları için geçerlidir.

Tarihçe

Priene, antik yazarların andığı on iki İyon kentinden biridir. Kuruluşu MÖ 10. yüzyıl sonuna, her hâlükârda en geç MÖ 8. yüzyıla yerleştirilir; ilk kuruluşa dair bilgiler hâlâ varsayıma dayanır ve geçmişinin MÖ 2. binyıla uzandığı düşünülür. Yaklaşık 125 yıllık sistematik kazıda Geç Klasik Dönem'den daha erken bir buluntu çıkmamıştır; bu yüzden Arkaik ve Klasik dönem Priene'sinin bugünkü yerden başka bir yerde durduğu sanılır.

Eski Priene, Menderes'in körfezi alüvyonla doldurması yüzünden MÖ 350 dolayında terk edildi ve kent bugünkü yerine, Teloneia kayasının eteklerine yeniden kuruldu. Pausanias, burasının önce Karyalıların kenti olduğunu, sonra İyonlar ve Thebaililer tarafından alındığını yazar. MÖ 6. yüzyılda Yedi Bilge'den Bias bu kentteydi; kent sırasıyla Lidya ve MÖ 546'dan itibaren Pers egemenliğine girdi. MÖ 499/494 İyon ayaklanmasına katıldı ve MÖ 5. yüzyılda bir süre Attika-Delos Deniz Birliği üyesiydi. Büyük İskender kente özerklik tanıdı; sonrasında Ptolemaios, Selevkos ve Pergamon krallıklarının yönetiminde kaldı ve MÖ 133 dolayında Roma'ya geçti.

Roma çağında Priene, komşusu Milet'in aksine genel bir toparlanma yaşamadı. Piskoposlar MS 5. yüzyıldan 1270'e dek kanıtlıdır; kent en son Samson adıyla anılıyordu ve Türklerin eline geçince terk edildi. Bizans'tan sonra yeniden iskân görmemesi, bugünkü iyi korunmuşluğunun başlıca nedenidir.

Öne çıkan yapılar

Kent planı ve konutlar

Kent, Miletli Hippodamos'un geliştirdiği ızgara sisteme göre kurulmuştur: MÖ 4. yüzyıl planı dikdörtgendir, sokaklar ana yönlere göre dizilir ve her insula (ev bloğu) başlangıçta sekiz uzun parsele bölünmüş olabilir. Yan sokaklar genelde 3,5 m genişliğindedir ve eğim yüzünden merdivenlidir; resmî ve kamusal yapılar çoğunlukla bir bloğun tamamını kaplar ve kentin merkezindedir. Kentin biri batıda, ikisi doğuda üç kapısı vardır.

Evler çoğunlukla kuzeye bakan dört odalıydı: prostas (giriş sundurması), andron (erkeklerin yemek odası), oikos (ana oturma odası) ve ona bitişik bir oda. Bu konutlar Helenistik ve Geç Klasik konut mimarisinin en iyi örnekleri arasında sayılır ve Roma döneminde çok az değişmiştir.

Athena Kutsal Alanı

Kentin en yüksek bölgelerinden birindeki Athena Tapınağı MÖ 4. yüzyıla aittir. Kutsal alana anıtsal bir kapı olan propylon'dan girilir; bir sunak yer alır ve tapınak, Yunanca yazıtlı bir arşitravla sunaktan ayrılır. Mimarı, İon düzeninin ustası Pytheos'tur; naos (tapınağın iç odası) ve kült heykeli MÖ 323'ten önce tamamlandı, çevre sütun dizisinin yapımı ise yüzyıllarca sürdü. Büyük İskender'in adak yazıtı da burada bulunmuştur. Pytheos tüm plan öğelerini tek bir modüle bağlayarak tapınak mimarisinde yeni bir çağ başlattı. Augustus döneminde kutsal alana anıtsal bir propylon eklendi ve tapınak Augustus'a da adandı.

Tiyatro

Tiyatro, Batı Anadolu'da Roma döneminde önemli eklemeler görmeyen tek örnektir ve Helenistik tiyatronun standart modeli sayılır. Dionysos'a düzenlenen oyunlar önceleri aşağıda, orkestrada yapılırdı; sonra tahta döşemeli proskenion'a (sahne platformu) taşındı. Dionysos'un sunağı orkestranın kenarında hâlâ durur.

Agora, bouleuterion ve prytaneion

Agora en geç MÖ 3. yüzyılda genişletilmeye başladı ve revaklarla çevrildi. Bouleuterion (meclis binası) MÖ 200-150 arasında yapılmıştır ve türünün en iyi korunmuş örneği sayılır. Prytaneion, şehir yürütme kurulunun resmî çalışma yeriydi; yabancı elçileri ağırlar, içinde Hestia'nın kutsal ateşi sürekli yanardı. Bina en az 500 meclis üyesini alabilirdi.

Gymnasionlar ve surlar

Aşağı gymnasion peristilli bir yapı, Efebeum (gençlerin eğitim salonu), yıkanma odaları ve stadyumdan oluşur; Efebeum duvarlarında öğrencilerin kazıdığı çok sayıda isim görülür. Kent surları ve su sistemi antik teknoloji tarihinin iyi örnekleri sayılır. Doğu Kapısı eskiden Priene'nin en görkemli kapısıydı ve Magnesia yoluna açılırdı.

Bazilika

Piskoposluk kilisesi olan Bazilika, 5.-6. yüzyıllarda Athena Tapınağı'nın güney galerisinden alınan parçalar da dahil devşirme malzemeyle yapılmıştır. Kentte ayrıca erken bir Yahudi sinagogu ve 5. yüzyıldan itibaren Hıristiyan şapelleri de bulunur.

Kazı çalışmaları

Alan, Athena Tapınağı'nı arayan İngiliz tüccarlarca 1673'te bulundu; 18. ve 19. yüzyıllarda kısa süreli kampanyalar yapıldı. İlk bilimsel Alman kazısı Carl Humann yönetiminde 1894'te, Osmanlı izniyle başladı. Humann'ın ölümünden sonra Theodor Wiegand ile Hans Schrader 1895-1899 arasında çalıştı ve kent alanının büyük kısmı açıldı. Armin von Gerkan 1911-1912'de tiyatroyu inceledi.

Uzun bir aradan sonra araştırmalar 1977'de Wolfgang Müller-Wiener yönetiminde yeniden başladı ve 1982'ye dek sürdü. 1990-2013 arasında Alman Arkeoloji Enstitüsü ve Frankfurt Goethe Üniversitesi'nden bir ekip önce Wolf Koenigs, sonra Wulf Raeck yönetiminde çalıştı. 2014'ten beri kazıyı Milet Müzesi'nden Hasibe Akat İslam başkanlığındaki Türk-Alman ekip, Uludağ Üniversitesi'nden İbrahim Hakan Mert'in bilimsel danışmanlığında yürütüyor. Ekipler hiçbir zaman anastylosis (yıkılmış yapıyı özgün parçalarıyla ayağa kaldırma) ya da yeniden yapım uygulamadı; alanı doğal yıkıntı görünümünde bırakmayı seçti.

Mitoloji ve antik yazarlar

Vitruvius Athena Tapınağı'nı anlatır; tapınak bu edebî ünü yüzünden 17. yüzyıldan beri aranmıştır. Priene, Yedi Bilge'den Bias'ın yurduydu ve İyon Birliği'nin Panionion kutsal alanını yönetirdi. Pausanias kentin Karyalılardan alındığını anlatır. Tapınağın mimarı Pytheos'un Halikarnassos Mausoleionu'nu da yaptığı anılır.

UNESCO ve koruma

Priene, 2 Mayıs 2018'de ii, iii, iv ve vi ölçütleriyle UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklendi (ref. 6348); henüz Dünya Mirası Listesi'nde değildir. Alan, İzmir 2 Nolu Koruma Kurulu'nun 3 Haziran 1992 tarihli ve 2719 sayılı kararıyla 1. derece arkeolojik sit olarak tescillenmiştir ve 2863 sayılı Kanun'la korunur.

Ziyaret

Ören yeri ağaçlıklı bir platodadır ve yürüyerek keşfedilir. Güncel saat ve ücret bilgisi için resmi Priene sayfasına bakın.