Stratonikeia

Stratonikeia'da antik mermer yapılara, Osmanlı kaldırım taşlarının üzerinden yürüyerek ulaşılır. Muğla'nın Yatağan ilçesindeki Eskihisar köyü sınırlarında duran bu Karya kentinde antik yapılar, Bizans ve Beylikler dönemi kalıntıları, Osmanlı konakları ve Cumhuriyet'in ilk yarısından kalma köy dükkânları aynı sokak dokusunun içinde birleşir. Arkaik, Klasik, Helenistik, Roma, Doğu Roma, Beylikler, Osmanlı ve Cumhuriyet katmanlarının bir arada görülebildiği ender yerlerden biridir.

Konum ve ulaşım

Kent, Yatağan'ın yaklaşık 6-7 km batısında, Yatağan-Milas karayolunun üzerinde yer alır. Kadıkule Tepesi'nin eteğinde, verimli Yatağan Ovası'nın batı kenarında kurulmuştur; batı, orta ve güney Anadolu'yu birbirine bağlayan ana yolların kavşağındaki bu konum yerleşimin uzun ömrünü açıklar. Ören yerine Muğla-Bodrum yolundan, Eskihisar'ın yaklaşık 1 km içine girilerek varılır. Güncel ziyaret bilgileri için resmî sayfaya bakın.

Tarihçe

Eskihisar'daki yerleşim Geç Bronz Çağı'ndan, yani yaklaşık M.Ö. 1500'den bu yana kesintisiz iskân görmüştür; kent merkezindeki en eski buluntular M.Ö. 2. binyılın sonlarına uzanır. Yerleşim Hitit döneminde Atriya, Klasik dönemde Khrysaoris ve Idrias diye anılmış; Herodotos, Strabon, Pausanias ve Stephanos'un sözünü ettiği Khrysaoris veya Idrias da burasıdır. Kent kimliğini ise M.Ö. 3. yüzyılın başında, Seleukos kralı I. Antiokhos'un (M.Ö. 281-261) üvey annesi, sonra da karısı olan Stratonike adına kenti yeniden kurmasıyla kazandı. Strabon, kenti çok güzel yapılarla donatılmış olarak anlatır.

Helenistik çağda Ptolemaioslar, Makedonlar ve Rodoslular arasında el değiştiren kent, M.Ö. 167'de Rodos'tan bağımsızlığını aldı ve sikke basmaya başladı; kazılarda çıkan sikkeler bu üretimin Gallienus dönemine (M.S. 253-268) kadar sürdüğünü gösterir. Bölge M.Ö. 130/129'da Roma'ya bağlandı. Erken İmparatorluk çağında ve özellikle M.S. 2. yüzyılda yoğun bir imar yaşandı; kent Geç Roma'ya dek bölgenin merkezi olarak kaldı.

Erken Bizans'tan itibaren nüfus azalmış, Orta Bizans'ta kent daha da küçülmüştür. 11. yüzyılın sonunda Anadolu'nun fethiyle Türk boyları buraya ulaştı; 14-15. yüzyıllarda Beylikler döneminde ve sonrasında yerleşim sürdü. Osmanlı yönetiminde birçok soylu yapıyla donandı, geç Osmanlı'dan Cumhuriyet'e ağaların konakları köyün çehresini belirledi. 1957 depremi köyü yeni bir yere taşıttı, ama dört aile bugün de antik kentin sınırları içindeki eski köy evlerinde oturuyor.

Plan ve surlar

Yaklaşık 3600 m uzunluğundaki sur, kentin sınırlarını ve büyüklüğünü açıkça ortaya koyar; Arkaik ve Klasik döneme ait iki ayrı sur halkası bulunur. Kent Helenistik çağda hippodamos planıyla, yani birbirini dik kesen caddelerden oluşan ızgara düzeniyle kurulmuş, Roma döneminde aynı düzen sürmüştür. Depremlerle sık sık yıkılıp yeniden yapıldığı bilinen kentin kanalizasyon ve su düzeni de çok ileri bir seviyedeydi. Kazılar yalnızca belirli yapılarda yapıldığı için plana işlenen yapı sayısı hâlâ sınırlıdır.

Öne çıkan yapılar

Kuzey Kapısı ve sütunlu cadde

Lagina'daki Hekate Kutsal Alanı'ndan gelen kutsal yol, kente kuzey sur üzerindeki bu kapıdan girer; kapı hem giriş hem tören mekânıydı. Yapı Geç Antonin ile Erken Severus dönemi arasında inşa edilmiş olmalıdır. İki yanında anıtsal kemerli girişler vardır; kentin içine bakan iki girişin arasında ise yarım daire biçimli havuzları, heykelleri ve iki katlı Korint düzenindeki sütunlarıyla anıtsal bir çeşme yükselir. Kapının önündeki 42 m genişliğindeki meydanı sekiz Korint sütunu çevreler. 8,70 m genişliğindeki sütunlu Kuzey Caddesi bu meydanın güney ortasından kent merkezine uzanır.

Gymnasion

Kuzey kapısının hemen güneybatısında, M.Ö. 2. yüzyılın ikinci çeyreğinde yapılan gymnasion, dar cephesi 105 m, tahmini toplam uzunluğu 267 m olan bir kompleksti. Antik çağdan bilinen en büyük gymnasion olarak kabul edilir. Gymnasion, Yunan kentlerinde sporun yanında eğitimin de yapıldığı yapıdır; burada tarih ve felsefe dersleri de verilirdi.

Bouleuterion ve iki yazıt

Kent merkezindeki bouleuterion, yani meclis binası, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlıdır ve mimari öğelerine bakılarak M.Ö. 1. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenir. Kuzey anta duvarının, yani yan duvarının iki yüzünde Anadolu'da nadir görülen iki yazıt vardır. İç yüzde, Stratonikeialı ve Cicero'ya göre çağının en seçkin hatiplerinden Menippos'un M.Ö. 1. yüzyıl başında hazırladığı Yunanca takvim durur; 12 ayın adını ve gün sayılarını verir ve kentin kuruluş yılına işaret eden 1505. yıl için düzenlenmiştir. Dış yüzde ise M.S. 301 tarihli, Roma döneminde kentte satılan mal ve hizmetlerin fiyatlarını sıralayan Latince bir liste bulunur. Küçük Asya'nın en iyi korunmuş fiyat yazıtıdır ve bir bouleuterion duvarına işlenmiş tek örnektir; satışların denetim altında tutulduğunu, enflasyonun önlendiğini gösterir. Güney duvarda ise Osmanlı dönemine ait çiçek süslemeleri ve yazıtlar görülür.

Tiyatro, tapınak ve hamamlar

Kadıkule Tepesi'nin doğal yamacına oturan Greko-Romen tipteki tiyatro, kalıntılarına bakılarak yaklaşık 12.000 kişilik hesaplanır. Üstündeki terasta, tiyatroyla birlikte tasarlanmış izlenimi veren, İyon düzenindeki sütunlu Augustus-İmparator Tapınağı bulunur. M.S. 2. yüzyılda yapılan Roma Hamamı 1, yazıtlardan tanınan üç hamamdan biridir; kuzey-güney eksenli, simetrik planı Karya geleneğini sürdürür ve soyunma, soğuk ve ılık bölümlerle en az altı hizmet odasından oluşur.

Eskihisar köy meydanı

Antik kentin batısında, batı surunun yaklaşık 50 m doğusunda eski köyün meydanı durur. 14-15. yüzyıldan kalma Türk hamamı, 1876 tarihli Şaban Ağa Camii, on kahvehane, beş kasap, iki fırın, iki terzi dükkânı ve yirmi çeşitli dükkân Beylikler'den Cumhuriyet'e uzanan bir çarşı kurar; 200 yılı aşkın çınarlar meydana gölge verir. Osmanlı döneminden kalan taş döşeli yollar ve kaldırımlar iyi korunmuştur; yağmur suyunu akıtmak için kenarlara ya da ortaya doğru eğimlidir. Eski köy evlerinin çoğunda antik mermer bloklar devşirme olarak duvara katılmıştır; en dikkat çekici örnekler 1876'da yapılan Abdullah ve Hadi Eskişar evi ile 1909 tarihli Mehmet Eskişar evidir. Moloz taş, antik mermer parçaları ve tuğladan yapılmış Hasan Şar Evi (1940) 1999'a kadar kazı evi olarak kullanıldı, bugün müze deposudur.

Kutsal alanlar ve söylence

Stratonikeia, Zeus ve Hekate'ye adanmış iki büyük kutsal alana sahip bilinen tek kent devletidir. Hekate büyü, ay ve hayaletlerin tanrıçasıydı. Lagina'dan kente yaklaşık 9 km'lik yürüyüşle anahtar taşıma töreni yapılır, Zeus heykeli de Stratonikeia ile Panamara arasında taşınırdı. Kent ebedi aşkın ve gladyatörlerin kenti diye de anılır: gladyatörlerin yetiştiği, gösteri yaptığı ve emekliliğini geçirdiği bir merkez olduğu söylenir.

Kazılar ve koruma

Bilimsel kazılar 1977'de Yusuf Boysal yönetiminde başladı; 2008'den beri araştırma, kazı ve onarım çalışmalarını Bilal Söğüt yürütüyor. Çalışmalar antik kenti ve eski Eskihisar köyünü tek bir bütün olarak korumaya odaklanır. Alan 1982'de arkeolojik sit olarak tescil edildi ve düzenli denetim altındadır; kazılan anıtlar koruma programına alınmıştır. Stratonikeia, Türkiye'nin 13 Nisan 2015'te sunduğu başvuruyla UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir. Kıyıdaki Efes, Milet ve Kaunos gibi kentler çevrelerinin alüvyonla dolmasıyla terk edilirken, iç kesimdeki Stratonikeia'da yaşam bugüne dek sürmüş; bu yüzden antik kalıntıların Osmanlı sokaklarında gezilebildiği başka bir kent yoktur.