Termessos

Büyük İskender M.Ö. 333'te Termessos'un önüne geldiğinde kenti alamadan geri döndü. Dağın yamacına tırmanmış, doğanın verdiği her avantajı savunmaya çeviren bu Pisidia kenti, bugün Antalya'nın kuzeyinde Güllük Dağı Milli Parkı'nın ormanı içinde, denizden yaklaşık 1050 m yukarıda durur. Yapıların büyük bölümü hâlâ ayaktadır; çünkü kent terk edildikten sonra bir daha yerleşim görmemiştir.

Kurucuları, Anadolu'nun en eski halklarından Luvilerin soyundan geldiği söylenen Solymlerdir. Kent, Pisidia'nın Milyas denen güneybatı bölümünde, bugün Güllük adıyla bilinen Solymos Dağı'nın doruklarının arasındaki vadiye yerleşmiştir.

Konum ve ulaşım

Termessos'a Antalya-Korkuteli karayolunun 24. km'sinden sola ayrılan özel bir yolla çıkılır. Çevresindeki milli park, zengin bitki örtüsü ve nesli tükenme tehlikesi altındaki hayvanlarıyla bir botanik bahçesini ve hayvanat bahçesini andırır. Dik yamaçlar arasında Güver Uçurumu da bu doğal çerçevenin parçasıdır.

Tarihçe

Termessos tarih sahnesine M.Ö. 333'te, İskender'in kuşatması ve Termessoslular'ın teslim olmayı reddetmesiyle girdi. İskender öldükten sonra kenti Ptolemaioslar aldı. M.Ö. 189'da Termessoslular komşuları İsinda'yı ele geçirdi; İsindalılar şikâyetçi olunca Roma'nın Anadolu'daki komutanı Manlius Vulso kenti cezalandırdı. Aynı yıllarda Likya Birliği ile de bir savaş yaşanmış olması muhtemeldir.

M.Ö. 71'de Roma Senatosu, Termessos'un Roma ile dostluk ve ittifak içinde kalırken kendi işlerinde bağımsız olacağını, yasalarını da kendisinin koyacağını onayladı. Galatialı Amyntas M.Ö. 36 ile 25 arasında kenti Pisidia'nın öteki şehirleriyle birlikte yönetti. İmparatorluk çağında bağımsızlığın sürdüğü, kentin kendi bastığı sikkelerden anlaşılır. Bizans dönemi ve sonrası için ise elimizde bilgi yoktur. Kent boşaldıktan sonra yeniden kurulmadığından, depremler ve doğal aşınma dışında neredeyse hiç el değmeden kalmıştır.

Önemli kişiler ve olaylar

Kentin bilinen dönüm noktaları İskender'in kuşatması, Manlius Vulso'nun verdiği ceza, Amyntas'ın yönetimi ve M.Ö. 71 tarihli Senato kararıdır. Mezarlıkta ise İskender'in komutanlarından Alketas'a ait, M.Ö. 319 tarihli bir mezar bulunur.

Öne çıkan yapılar

Surlar, Hadrianus tapınağı ve gymnasium

Kalıntılar, Korkuteli yolu üzerindeki Yenicekahve yakınında Hellenistik çağdan kalma bir sur duvarıyla başlar ve Güllük Dağı'nın zirvesine kadar sürer. Otoparktan patikaya çıkınca sağ yanda, İmparator Hadrianus zamanında yapılmış İon düzenli bir tapınağın basamakları ve anıtsal girişi karşılar. Aşağı kentin surlarını ve su kaynağını geçip güneye tırmanıldığında, birinci katı yer yer ayakta duran gymnasium (gençlerin eğitim ve spor yapısı) görülür. Yapının güneybatısında dükkânların sıralandığı sütunlu bir cadde uzanır; hemen yanında kanalizasyon kanalları hâlâ seçilebilir. Alanın önemli kalıntıları arasında ayrıca kral yolu, Hadrian kapısı ve odeon (küçük kapalı konser salonu) sayılır.

Agora, tiyatro, meclis binası ve sarnıçlar

Orman gözetleme noktasına giden patikanın solunda bir düzlük açılır ve kentin resmî yapıları burada toplanır. Düzlükteki ilk kalıntı agoranındır; batısındaki stoa (sütunlu galeri) II. Attalos döneminde, M.Ö. 159-138 arasında, Dor düzeninde yapılmıştır. Agoranın doğusunda yamaca yaslanan tiyatro Antalya Körfezi'ne bakar. Tiyatronun yaklaşık 100 m güneybatısında, meclis binası (bouleuterion) çatı yüksekliğine kadar ayakta durur. Agoranın doğusundaki düzlükte iç içe geçmiş 5 sarnıç derinlikleri ve genişlikleriyle benzeri olmayan örnekler sayılır.

Kurucunun Evi

Kentin güneybatısındaki Roma tipi villa, kapının solundaki kitabe yüzünden Kurucunun Evi diye anılır. Dor düzenindeki cephe duvarı 6 m yüksekliğe çıkar.

Mezarlıklar

Termessos'ta çok sayıda tapınak ve çok geniş nekropol (ölü kenti) alanları vardır; mezarların türü ve süslemesi de çeşitlidir. Alketas'ın mezarı gibi örnekler kentin tarihine ışık tutar. Anıtsal mezarların yanında, üzerinde kalkan kabartması bulunan çok sayıda lahit mezarlığın büyük kısmını kaplar ve kentin savaşçı yanını yansıtır.

Buluntular ve müzeler

Termessos'tan gelen en ilginç eser olarak anılan Köpek Lahdi, Antalya Müzesi'nin Lahitler Salonu'ndadır. Üzerindeki şiirsel kitabe, Stefanos adlı köpeği için sahibesi Rhodope tarafından yazılmıştır; böyle bir yazıt başka yerde bilinmediği için ayrı bir değer taşır.

UNESCO ve koruma

Güllük Dağı-Termessos Milli Parkı, yerleşim düzeni ve savunma yapılarıyla doğanın olanaklarından en iyi yararlanan kentlerden birini barındırır. Alan 2000 yılından beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir ve kültürel (ii), (iii), (v) ile doğal (viii), (ix), (x) ölçütleriyle önerilmiştir.

Ziyaret

Ören yerinin adresi Bayatbademleri, Güllük Dağı, Termessos Milli Parkı'dır. Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saat ve ücret bilgisi için resmî sayfaya bakın.