Çukuriçi Höyük

Çukuriçi Höyük, İzmir'in Selçuk ilçesinde Efes antik kentinin yakınında yükselen bir yerleşim höyüğüdür. UNESCO'nun 2015'te Dünya Mirası Listesi'ne aldığı Efes seri mülkünün birinci bileşenidir. Aday dosyasına göre höyük, Efes bölgesinde bilinen en eski yerleşimi barındırır ve yerleşim en az 8.200 yıl öncesine uzanır.

Konum ve ulaşım

Aday dosyası höyüğü Efes antik kentinin yaklaşık 200 m güneydoğusuna yerleştirir; Pleiades kaydı yaklaşık 1 km güneydoğu der. Höyük bugün verimli ovaların ve meyve bahçelerinin arasındadır. ICOMOS'un 2015'teki değerlendirmesi, höyüğün o sırada ziyarete açık olmadığını belirtmişti; bu bilgi değişmiş olabilir. Bu yer için Bakanlığın ayrı bir ören yeri sayfası bulunmadığından ziyaret koşulları için Efes Örenyeri'nin resmi sayfası ve yerel müze kaynakları kontrol edilmelidir.

Tarihçe

Aday dosyasına göre höyükte MÖ 7. binyıla, yani geç Neolitik ya da erken Kalkolitik döneme uzanan kalıntılar bulunur. İlk sakinler taş temelli, kerpiç duvarlı evler yapmış ve büyük olasılıkla kalıcı olarak yerleşmişti. Beslenmeleri domuz, koyun, keçi ve sığır yetiştiriciliğine dayanıyordu; nitelikli seramik kaplar ve dövülerek yapılmış taş aletler, Melos adasından getirilen obsidyenle üretiliyordu. Bu ilk yerleşim yıkıldıktan sonra terk edildi.

Yerin bir sonraki güvenli kullanımı, yaklaşık 1.500 yıl sonra MÖ 4. binyılın gelişmiş döneminde görülür; höyük bu kez MÖ 2500 dolayına kadar kesintisiz iskân edildi. Erken Tunç Çağı'nda tek ve çok odalı, kalın taş temelli kerpiç yapılar kuruldu; yerleşim metal işçiliğinde uzmanlaşmıştı ve fırın, hammadde, yarı mamul ürün ile kalıp bulguları bunu gösterir. En genç yerleşim şiddetle yıkıldı, büyük olasılıkla deprem yüzünden, ve yeniden yapılmadı. Aday dosyasına göre bundan sonra yerleşim Ayasuluk Tepesi'ne kaydı ve höyük bir daha kullanılmadığı için tarih öncesi katmanlar neredeyse bozulmadan kaldı.

Öne çıkan buluntular

Yerleşim katmanları

Barbara Horejs'in 2008'de yayımlanan proje tanıtımında, 2007 kazılarına göre höyükte çevre zeminden en az 5 m yüksekliğinde en az beş mimari evre bulunur. En eski evre Erken Kalkolitik'e (MÖ 7. binyılın sonu ya da 6. binyılın başı) tarihlenir; kaynak, bunun Neolitik sonu olabileceğini de belirtir. Sonraki evre Geç Kalkolitik'e (MÖ 4. binyıl), üst evreler Erken Tunç Çağı I ve II'ye aittir. En eski seviye iki paralel kerpiç duvar, taş temel, direk delikleri ve tokmaklanmış kil zeminden oluşur ve yangınlı bir yıkım tabakasıyla örtülüdür. Güney kesimde ise taş temelli çok odalı evler kalmıştır; evler muhtemelen bir depremle yıkılıp terk edilmiş, bu yüzden ocaklar, platformlar ve son kullanımdan kalan çok sayıda eşya yerinde bulunmuştur.

Aletler ve metal işçiliği

Obsidyen bıçak, yonga ve çekirdeklerin çokluğu taş aletlerin yerelde üretildiğini; metal cürufu ve kalıp parçaları ise yerel metal üretimini düşündürür. Kazı heyeti ayrıca ağırşak, tezgâh ağırlığı, kemik aletler, takı parçaları ve duvar sıvasının bulunduğunu belirtir.

Mermer idoller

Aday dosyası, 2012'de bulunan iki kadın mermer idolü öne çıkarır: biri MÖ 5. binyıla, diğeri MÖ 3. binyıl başına tarihlenir. Bunlar Batı Anadolu'nun bilinen en eski insan biçimli heykelcikleridir ve üslupça Anadolu idolleriyle Kiklad idollerine benzetilir.

Kazı çalışmaları

Höyük ilk kez 1995'te Efes Müzesi (Selçuk) ekibinin iki küçük sondajıyla incelendi. Sonraki yıllarda tepenin büyük kısmı kazılıp düzleştirildi, meyve ağaçları dikildi ve sulandı; bu tahribat, höyüğü bölgenin tarih öncesi için ilk çok yıllı araştırma projesinin odağı yaptı. Avusturya Arkeoloji Enstitüsü desteğiyle 2006'da deneme kazısı, 2007'de ilk sistematik kazı yapıldı; projenin 2010'a dek sürmesi ve Avusturya Bilim Fonu tarafından finanse edilmesi planlanmıştı. Barbara Horejs yönetimindeki çok disiplinli proje, yerleşim tabakalarının yanında kıyı çizgisi değişimi, hammadde kaynakları, fauna, flora ve iklimi de inceler. Aday dosyası, Çukuriçi Höyük, Efes Antik Kenti ve Artemision'un Avusturya Arkeoloji Enstitüsü tarafından kazıldığını yazar.

UNESCO ve koruma

Efes 2015'te iii, iv ve vi ölçütleriyle Dünya Mirası Listesi'ne girdi (dosya no 1018); mülk toplam 662,62 ha, tampon bölgesi 1.246,3 ha'dır. Çukuriçi Höyük bileşeni 1,50 ha, tampon bölgesi 83 ha olarak gösterilir. ICOMOS, bileşenin Neolitik'ten Erken Tunç Çağı'na tam bir yerleşim kronolojisini koruduğunu, ancak kuzey ve doğuda meyve tarımının ilerlemesiyle höyüğün neredeyse yarısının tahrip olduğunu yazar. Aday dosyası da yoğun tarım ve ağaçlandırmayı en büyük tehdit olarak sayar ve höyüğün özel mülkiyette olduğunu ICOMOS ekler. Koruma kararlarını İzmir Bölge Koruma Kurulu alır.