Gordion

Midas Höyüğü'nün tabanı 300 m çapındadır ve zirvesi ovadan 53-55 m yükselir; içinde ise yaklaşık M.Ö. 740'a tarihlenen bir ahşap mezar odası saklanır. Bilinen en eski ayakta ahşap yapı olarak kabul edilen bu odayı yüzyıllar boyunca toprak korumuştur. Höyük, Ankara'nın Polatlı ilçesine bağlı Yassıhöyük köyü yanındaki Gordion'un en dikkat çekici anıtıdır. Burası Frig Krallığı'nın başkentiydi; Kale Höyüğü, Aşağı Şehir ve yüzü aşkın tümülüsten (toprak yığınıyla örtülmüş mezar tepesi) oluşan alan 2023'te UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girdi. Frig uygarlığının günümüze ulaşan en iyi tanığı sayılıyor.

Konum ve ulaşım

Gordion, Sakarya Nehri'nin güneyden kuzeye geçtiği, bozkıra benzeyen bir ovada yer alır. Ankara'nın yaklaşık 90 km güneybatısındadır, Polatlı'nın ise 18 km kuzeybatısında, Sakarya ile Porsuk nehirlerinin birleştiği yerde ve Ankara-Eskişehir karayoluna yakındır. Antik dönemde Gordion, Gordium ve Vindia adlarıyla da anılmıştır.

Tarihçe

Aday alanda iskân M.Ö. 2500'den M.S. 1400'e uzanır, ancak yerinde korunan başlıca kalıntılar M.Ö. 10. ile 6. yüzyıllar arasındaki Frig kültürüne aittir. Kazılarda Erken Tunç Çağı'na (M.Ö. 3000) inen buluntular çıkmıştır ve yerleşimin toplam süresi 4000 yılı aşar. Tunç Çağı katmanları yalnızca küçük sondajlarla incelenebilmiştir. İlk evrede Gordion Geç Tunç Çağı'nda Hitit etkisindeydi; bu dönem Hitit İmparatorluğu'nun yaklaşık M.Ö. 1200'de çökmesiyle kapandı. Erken Demir Çağı'nda yerleşim yeniden canlandı ve Kral Midas döneminde, M.Ö. 8. yüzyıl dolaylarında zirveye ulaştı.

Yunanlar bu krallığa Phrygia, Asurlular Mushki diyordu; Gordion onun kraliyet başkentiydi. Kentsel doku iki kilometreye yayılıyor, çevresinde yüzden fazla soylu tümülüsü uzanıyordu. Efsanedeki eşek kulakları ve altın dokunuşuyla tanınan Midas gerçek bir hükümdardı: Asur kayıtları onun M.Ö. 709'da hâlâ iktidarda olduğunu gösterir ve bu, hakkında elde bulunan son güvenilir bilgidir. Strabon'un Kimmerlerin Midas'ı intihara sürüklediğini yazan anlatısı ise kuşkuyla karşılanır.

Kale Höyüğü'nde yaklaşık M.Ö. 800'de çıkan büyük bir yangın kalın bir yanık tabakası bırakmış, saray alanındaki zengin buluntuları da bu sayede korumuştur. Kimmerlerin M.Ö. 7. yüzyılın başında kenti yıktığı anlatılır; müzede M.Ö. 700 dolaylarına tarihlenen bir yıkım katmanı sergilenir. Yangından sonra kale tek bir plana göre, çok daha yüksek bir düzeyde yeniden kuruldu. M.Ö. 6. yüzyılın ortasından sonra Gordion Pers etkisine girdi. İskender'in M.Ö. 333 kışını burada geçirdiği ve ünlü düğümü kestiği söylenir. Hellenistik çağda (M.Ö. 4. yüzyılın sonu) Gordion çok etnikli, büyük bir kasaba hâline geldi; canlı yaşamı M.Ö. 189'da birdenbire sona erdi ve M.S. 1. yüzyılda askerî işlevli bir Roma kolonisi olarak yeniden kuruldu. Sonraki yüzyıllarda Bizans ve Osmanlı varlığı izlenir. Bugünkü Yassıhöyük köyü ise 1920'lerde, çoğunlukla Bolu yöresinden gelen ailelerce kuruldu.

Öne çıkan yapılar

Kale Höyüğü

Höyük ovadan 13-16 m yükselir ve yaklaşık on hektarı kaplar; bunun yalnızca iki hektar kadarı kazılmıştır. Güneydoğuda Doğu Kapısı denen anıtsal bir giriş bulunur. Taş duvarları on metre yüksekliğe kadar ayakta olan bu kapı, bugüne dek bulunan M.Ö. 10.-8. yüzyıl Demir Çağı surlu kapı komplekslerinin en iyi korunmuş örneğidir. Saray Alanı iki büyük avlu ile değişik boyutlarda megaron tipi yapılardan oluşur; megaron, öndeki sundurmadan girilen dikdörtgen planlı salona verilen addır. Sarayın yanındaki Teras Kompleksi yüz metreyi aşan uzunluğuyla büyük ölçekli yemek hazırlığına ve tekstil üretimine ayrılmıştı; antik dünyada benzerine rastlanmamıştır. Soylu yapılarının zeminlerinde bilinen en eski renkli döşeme mozaikleri vardır. M.Ö. 6. yüzyıla ait Mozaik Yapı'nın orta odası bir taht ya da kült odası olabilir. M.Ö. 500-490 dolaylarında inşa edilen Boyalı Ev'de kadınları, atletleri ve kuşları gösteren boyalı sıva parçaları bulunmuştur; yapının büyük olasılıkla Matar tanrıçasının türbesi olduğu düşünülür.

Aşağı Şehir

Yaklaşık kırk beş hektarlık yerleşim alanı olan Aşağı Şehir, iki kale ve kare kulelerden oluşan büyük bir savunma düzeniyle korunuyordu. Buradaki yaşam M.Ö. 700 dolaylarında bir yangınla son buldu; alan sonradan Ortak Mezarlık adıyla, toplumun alt tabakasından insanların gömüldüğü bir nekropole dönüştü.

Tümülüsler

Kale Höyüğü'nü, Aşağı Şehir'i ve Dış Şehir'i yüzü aşkın tümülüs çevreler. Mezarlar M.Ö. 9. yüzyıl ortasından M.Ö. 4. yüzyıl sonuna uzanır. Midas Höyüğü (Tumulus MM) Türkiye'nin ikinci büyük tümülüsüdür. İçindeki ahşap oda 5,15 x 6,20 m taban ölçüsüne ve 3,30 m yüksekliğe sahiptir. Bu tarih Midas için erken kaldığından, mezarın onun babası Gordios'a ait olabileceği ileri sürülür. Höyük 1957'de Rodney Young tarafından kazıldı; beton destek yapısı tamamlandıktan sonra 1960'ların başında ziyarete açıldı. Müze bahçesinde ayrıca 1954'te kaçak kazıyla ortaya çıkan Galat mezarı Tumulus O yeniden kurulmuştur; 1999'dan beri gezilebilir.

Kazı çalışmaları

Alfred Körte alanı 1893'te tanımladı; Alfred ile Gustav Körte 1900'de Alman Arkeoloji Enstitüsü adına ilk kazıyı yaptı. Çalışmalar 1950'de Rodney S. Young yönetiminde Pennsylvania Üniversitesi eliyle yeniden başladı ve 1973'e dek sürdü. Young'ın 1974'teki ölümüyle kesilen kazılar 1988'de Mary Voigt'un başkanlığında devam etti ve 2005'te sona erdi. 1950'den bu yana 30'dan fazla yıllık kampanya yapıldı. Toplam 46 tümülüs arkeolojik olarak incelenmiştir: beşi 1900'de Körte kardeşlerce, 31'i 1950-1973 arasında Pennsylvania ekibince, onu ise 1980'lerden sonra Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nce. 2011'den beri uzun vadeli bir koruma programı, Penn Müzesi'nin yönettiği Gordion Arkeolojik Projesi'nin sağladığı kaynaklarla yürütülmektedir.

Buluntular ve müze

Gordion Müzesi 1963'te, o zaman 500 kişilik küçük bir köy olan Yassıhöyük'ün yanında kuruldu. Sergi kronolojiktir: üç vitrin Eski Tunç Çağı eserlerine ayrılmıştır, ardından Kral Midas'la biten Erken Frig dönemi gelir; el yapımı Erken Demir Çağı çanak çömleği, demir aletler ve dokuma aletleri bu bölümdedir. Yeni salonda M.Ö. 700 dolaylarına tarihlenen yıkım katmanından tipik bir yapı panoramik vitrinde gösterilir. Salonun kalanında M.Ö. 6.-M.S. 4. yüzyıl arası ithal Yunan seramiği, Hellenistik ve Roma malzemesi, mühürler ve sikkeler yer alır. Giysileri tutturan süs iğneleri olan fibulalar, Anadolu'da ilk kez Frigler tarafından kullanılmış ve soyluların prestij eşyası olmuştur.

Mitoloji ve antik yazarlar

Gordion düğümü olayını Arrianos, Quintus Curtius, Justinus ve Aelianus gibi antik yazarlar anlatır; İskender'in düğümü burada kestiği söylenir. Herodotos ise Frigleri ince mobilyalarıyla anar.

UNESCO ve koruma

Gordion, 2023'te Dünya Miras Listesi'ne (no. 1669) yalnızca ölçüt (iii) ile alındı: Frig uygarlığı, ahşap yapıcılığında, ahşap oymacılığında ve metal işçiliğinde başarılıydı ve Gordion bu uygarlığın siyasi ve kültürel merkezi olarak en iyi günümüze ulaşan tanıklıktır. Aday alan 1.064 hektar, tampon bölge 4.430 hektardır. Alan, Ankara Bölge Koruma Kurulu'nun 16.02.1990 tarih ve 1096 sayılı kararıyla 1. ve 3. derece arkeolojik sit ilan edilmiştir. En küçük tümülüsler derin sürümden zarar görmektedir; yağmayı önleme tedbirleri ile çiftçi topluluğa destek uzun vadeli koruma için anahtar sayılır.

Ziyaret

Müzenin adresi Yassıhöyük Köyü, Polatlı'dır. Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Saat ve ücretler değişebildiğinden güncel bilgiyi müzenin resmî sitesinden edinin.