Side

Side Tiyatrosu'nun oturma sıraları, Anadolu'daki çoğu tiyatronun aksine bir dağın yamacına oyulmamıştır; üst bölümü kemerlerin ve tonozların taşıdığı yapay bir eğimin üzerinde yükselir. Bunun nedeni kentin coğrafyasıdır: Side, Manavgat'ın yaklaşık 7 km güneybatısında, yalnızca 350-400 m genişliğindeki düz bir yarımadadır. Antik çağda Pamphylia'nın en önemli limanı olan bu kent, adını Luvi dilinde nar anlamına gelen bir sözcükten alır ve nar, sikkelerinde de karşımıza çıkar.

Konum

Antalya'dan doğuya, Manavgat ve Alanya yönünde yaklaşık 70 km gidildiğinde yol Side'de son bulur. Antik yerleşimin hemen yanında, 20. yüzyıl başında Giritli göçmenlerin kentin kalıntıları üzerinde kurduğu Selimiye köyü uzanır; kent Yunanca Sidē, Likçe Sibdē olarak yazılmış, bugünkü adı ise Selimiye'dir. Örenyerinin adresi Side Mahallesi, Liman Caddesi, Manavgat'tır.

Tarihçe

Side'nin ne zaman kurulduğu kesin değildir. Kent M.Ö. 7. yüzyılda bir yerleşim merkezi olarak anılır; kazı buluntuları ise yerleşimi M.Ö. 8. yüzyıla, bazı parçalar da Geç Bronz Çağı'na kadar geri götürür. Yaygın görüşe göre, Strabon'un da desteklediği biçimde, İzmir yöresinden güneye göç eden Kymeliler M.Ö. 7. yüzyılda kenti kurdu. Eusebius ise tarihi M.Ö. 1405'e çeker. Adın kökeni de eski bir yerleşime işaret eder: nar anlamına gelen sözcük ne Kyme diline ne de Pamphylia'da konuşulan dile uyar, Kymelilerden önce burada yaşayan halkın dilinden kalmış olabilir.

M.Ö. 6. yüzyılda Pamphylia'nın tümüyle birlikte Lidya Krallığı'na bağlanan Side, Lidya'nın M.Ö. 547-546 dolaylarında yıkılmasından sonra Perslerin yönetimine girdi. Bu dönemde de kendi adına sikke basmayı sürdürdü. Büyük İskender M.Ö. 334'te Anadolu'ya geçtiğinde kapılarını hiç direnmeden açtı; sonraki yıllarda İskender'in kurduğu büyük darphanelerden biri oldu. İskender'in ölümü kenti krallıklar arasında gidip gelen bir ganimete çevirdi: önce Ptolemaioslar, ardından M.Ö. 218-189 dolaylarında Seleukoslar buraya egemen oldu. Seleukosların Roma'ya yenilmesiyle M.Ö. 188 Apameia Barışı Pamphylia'yı ve Side'yi Bergama Krallığı'na verdi, fakat kent kısa süre sonra bağımsızlığına kavuştu ve en parlak dönemlerinden birine girdi. Seleukos prensi VII. Antiokhos'un M.Ö. 138'de öğrenim için Side'ye gönderilmesi, kentin Doğu Akdeniz'in bir kültür merkezi sayıldığını gösterir.

Refahı korsanlar bozdu. M.Ö. 1. yüzyılda Pisidya ve Dağlık Kilikya'da başlayan korsanlık Side'ye de sıçradı; başa çıkamayan kent limanını ve pazarlarını onlara açmak zorunda kaldı. Romalı konsül Publius Servilius M.Ö. 78'de bölgeyi temizleyince Side, Pamphylia'nın öbür kentleriyle birlikte Roma'ya bağlandı. Augustus M.Ö. 25'ten sonra Pamphylia'yı kendisine doğrudan bağlı bir eyalete dönüştürdü. M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda Side yeniden parlak bir çağ yaşadı. 4. yüzyılda yoksullaşan bir Hristiyan kentiydi; 5. ve 6. yüzyıllarda üçüncü ve son atılımını yaparak Doğu Pamphylia Metropolitliği'nin, yani bölgedeki kiliselerin bağlı olduğu merkezin başkenti oldu.

Sonu savunma kaygıları ve yoksullukla geldi. 3. yüzyılda kuzeyden gelen akınlar yüzünden surlar onarıldı, 4. yüzyılda yarımadayı ikiye bölen bir iç sur çekildi. Önlemler kenti kurtarmadı: 7. yüzyıldan başlayarak korsan baskınları, Arap akınları ve depremler Side'yi boşalttı. 9. ve 10. yüzyıllarda iyice zayıflamış kentten Bizans İmparatoru Konstantinos Porphyrogennetos (913-959) korsan yuvası diye söz eder; Arap coğrafyacı İdrisi ona Yanık Antalya adını verir ve halkının Yeni Antalya'ya yerleştirildiğini yazar.

Tiyatro

Yarımadanın daraldığı yerde, agoranın güneyinde duran tiyatro, planıyla Hellenistik geleneği sürdürür: cavea, yani oturma sıraları, yarım daireden taşan bir biçimdedir. İnşa tekniği ise Romalıdır. Sıraların diazomaya (basamakların ortasından geçen yürüme yoluna) kadar olan alt bölümü bir yamaca yaslanır; üst bölümü, kemer ve tonozlarla yükseltilmiş eğimli bir zemine oturur. Anadolu'da bu çözümün başka örneği yoktur. M.S. 2. yüzyıla tarihlenen sahne binası üç katlıdır ve süslemelerinde Antoninler dönemine özgü bir barok eğilim sezilir. Birinci katın podyumundaki Dionysos Frizi şarap tanrısının yaşamını batıdan doğuya sıralar, doğu uçta devler ile tanrıların savaşını gösteren Gigantomakhia sahnesiyle biter. Yapı yaklaşık 17.000 seyirci alırdı.

Tiyatro yüzyıllar içinde başka işlevler de üstlendi. Orkestranın çevresindeki yüksek duvar, geç Roma döneminde burada gladyatör ve hayvan dövüşleri yapıldığını gösterir; M.S. 3. yüzyılda orkestra bu duvarla çevrilerek arenaya dönüştürülmüştür. Aynı alanı saran su kanalı su gösterilerini akla getirir. 5. yüzyılda içine şapeller yapılan yapı kutsal mekân olarak kullanıldı, 5.-6. yüzyıllarda açık hava ayinlerine de ev sahipliği yaptı. Hemen yanındaki Dionysos Tapınağı M.Ö. 1. yüzyıldandır ve sütunlarının Mısır'dan getirildiği yazılır.

Apollon ve Athena tapınakları

Sütunlu caddenin sonunda, antik limanın girişinde yükselen Apollon Tapınağı'nın yanında Athena Tapınağı durur. İkisi de Roma Barışı denen dönemde, Side'nin baş tanrısı ve tanrıçası adına yapılmıştır. Yanlarına ay tanrısı Men için yapıldığı sanılan üçüncü bir tapınak eşlik eder; çünkü Sideliler Athena ile Apollon'dan önce Kybele'ye ve Men'e tapıyordu. Hristiyanlık döneminde aynı kutsal alanda önce bir bazilika (5. yüzyıl), sonra küçük bir kilise (8. ya da 9. yüzyıl) yapıldı. Side sikkelerinde Apollon ve Athena ile birlikte nar da basılıdır; nar, Kybele ve Athena'nın temsil ettiği bereketin simgesidir. Ziyaretçi için iki ipucu: tapınaktaki Medusa kabartmalarına bakmak ve mümkünse gün batımında gelmek.

Ana Kapı, çeşme ve agoralar

Kente iki kule arasındaki Ana Kapı'dan girilir; karşısında üç geniş kemerli, havuzlu anıtsal bir çeşme vardır. İkisi de 2. yüzyıla aittir ve çeşme Anadolu'nun en büyük antik çeşmesi sayılır. Kapıdan sonra Korint başlıklı sütunlarla çevrili iki cadde ayrılır: biri kent merkezinden, yani agoradan, hamamdan, tiyatrodan ve çeşmelerden geçip yarımadanın ucundaki liman ile tapınaklara ulaşır. Yolun üzerindeki Vespasianus Çeşmesi'nin imparatora bir jest olarak yapıldığı söylenir.

Ticari agora M.Ö. 1. yüzyılda tiyatroya bir geçitle bağlanmış, ikisi birlikte köle pazarı olarak kullanılmıştır. Agoranın ortasında Fortuna'ya adanmış, 12 Korint sütunlu yuvarlak bir tapınak durduğu aktarılır. Deniz kıyısındaki Devlet Agorası (M Binası) ise İyon sütunlu galerilerle çevrili büyük bir avludur; ortadaki salon imparatora tapınma törenleri için ayrılmıştı.

Kazılar ve müze

Side'de kazılar 1947'den beri sürüyor. Antik kentten kalanların çoğu kazıyla açığa çıkarıldı, bir bölümü hâlâ yerin altında; yarımada sit alanıdır. 1950'li yıllardaki çalışmalar Agora Hamamı'nı gün ışığına çıkardı. Hamam 1959-1961 arasında kısmen onarıldı ve 1962'de müzeye çevrildi; açılışta Side kazılarının öncüsü Arif Müfid Mansel ile Jale İnan da hazır bulundu.

Koleksiyon Geç Bronz Çağı ile Bizans arasındaki uzun süreyi, arada Roma dönemini kapsar. Erken yerleşime ait pişmiş toprak figürinler, kentin ticaretini anlatan terazi ve ağırlıklar, Deniz Thiasosu temalı frizler, Aphrodite'in doğuşunu gösteren kabartmalı mimari parçalar ve Eroslu lahitler sergilenir. Bahçede Nike heykeli durur. Side'nin kendi yazı sistemiyle yazılmış Sidece yazıtlar, yenilenen salonlarda ilk kez topluca görülebiliyor. M.S. 2. yüzyıldan kalma Üç Güzeller heykeli, koleksiyonun en seçkin parçalarından biri sayılır.

Ziyaret

Örenyerinde sesli rehber hizmeti vardır ve Müzekart T.C. vatandaşları için geçerlidir. Çalışma saatleri ve giriş ücretleri değişebildiğinden gitmeden önce resmi duyurulara bakın.