Eşrefoğlu Camii (Beyşehir)

Eşrefoğlu Camii, Konya'nın Beyşehir ilçesinde, Beyşehir Gölü kıyısında yer alan ahşap sütunlu bir ortaçağ camisidir. Dışta moloz ve kesme taş duvarlarla kuşatılan yapının içinde kırk bir ahşap sütun ahşap tavanı taşır. Cami, 2023'te Dünya Mirası Listesi'ne giren beş ahşap hipostil camiden biri olarak bir türbeyle birlikte tek bileşen sayılır.

Konum ve çevre

Yapı, İçerişehir Mahallesi'nde, gölün kıyısına yaklaşık iki yüz metre mesafededir. Aday dosya, Beyşehir'in Konya'ya yaklaşık seksen kilometre uzaklıkta olduğunu, caminin ise eski şehir kapısı kalıntısının yaklaşık yüz yetmiş beş metre güneyinde durduğunu yazar. Aynı belge, Beyşehir kentinin bu külliyenin çevresinde geliştiğini öne sürer.

Tarihçe

ICOMOS caminin 1296 ile 1299 arasında inşa edildiğini yazar. Aday dosya bu tarihi iki yazıtla destekler: Taç kapının üzerindeki yazıt Hicri 696'yı (1296), harime geçilen çinili kapının üzerindeki yazıt Hicri 699'u (1299) verir. İkinci yazıta göre camiyi, Eşrefoğulları Beyliği'nin kurucusu Seyfeddin Süleyman Bey yaptırmıştır. Süleyman Bey iki yıl sonra, 1301'de (Hicri 701), camiye bitişik türbesini de inşa ettirmiştir; bu nedenle aday dosya bütün külliyenin yapım süresini 1296-1301 olarak değerlendirir.

Taç kapıdaki vakıf yazıtı, camiyle birlikte bir bezzazistan (kumaşçı hanı), çevresindeki dükkânlar, büyük hamam, yirmi ev ve değirmenlerin vakfedildiğini; bu mülklerin gelirinin on iki bin dirhem olduğunu bildirir. Bu gelirlerin camiyi ayakta tutmak için ayrıldığı da aynı belgede yazılıdır. Hamam dışında bu yapıların yeri bilinmemektedir. Bezzazistanın yerini 1551 tarihli bir bedestenin aldığı sanılır; cami çevresinde ayrıca 1561 (Hicri 969) tarihli Yarım Türbe ve İsmail Ağa'nın 14. yüzyıl sonunda yaptırdığı Taş Medrese bulunur.

Mimari

Cami dikdörtgen planlıdır; kuzeydoğu köşesi kesilmiştir ve taç kapı bu kesik cephededir. Kapı yaklaşık yedi metre genişlikte, on metreden yüksektir; sokak seviyesinin altında kaldığı için beş basamakla inilir. Aday dosya kapıyı, Selçuklu taş kapı geleneğinin beylikler dönemindeki örneklerinden biri sayar. Yanındaki tek şerefeli tuğla minarenin kaidesi taştır ve yanında bir çeşme bulunur. Ahşap kapı kanadında Amel-i İsa imzası okunur; kapının yazıtları 1996'da çalınmış, Danimarka'da bulunarak 2000'de Türkiye'ye geri getirilmiştir.

Harim yedi sahına ayrılır; ortadaki sah yanlardakilerden geniş ve yüksektir. Silindirik ve çokgen kesitli kırk bir ahşap sütun taş kaideler üzerinde durur, başlıkları mukarnaslıdır. Tavan ve üst yapı, bitkisel, geometrik, rumi ve yıldız motifli el boyaması bezemeyle kaplıdır. Ortada bir ışık açıklığı vardır ve altındaki çukur kar toplamak, yazın yapıyı serinletmek için kullanılır. Güneybatı köşede, iki ahşap sütunun taşıdığı hünkâr mahfili durur; altında çilehane adı verilen küçük bir ibadet mekânı bulunur. Kadınlar mahfili son cemaat yerinin üzerindedir ve taş merdivenle çıkılır; müezzin mahfili dört sütuna oturur.

Dikdörtgen mihrap turkuaz, lacivert ve mor mozaik çinilerle kaplıdır. Kare nişinin içi, Konya'daki Karatay Medresesi'nin yıldızlı kubbesini andırır. Mihrabın önündeki kubbe sırlı tuğla ve çiniyle bezenmiştir; dışarıdan piramidal bir külahla örtülüdür. Ceviz minber kündekâri tekniğinde yapılmış, yıldız ve geometrik parçalarla zenginleştirilmiştir ve dokuz basamaklıdır. Son cemaat yerindeki ahşap mihrap altı sıra mukarnas içerir. Çinili kapının, aday dosyaya göre, Türk seramik sanatında benzeri olmayan sivri kemerli bir düzeni vardır.

Onarımlar

Kayıtlı koruma geçmişi 1900'deki onarımla başlar. Minare 1920'de yenilenmiş, yapı 1934-1940 arasında kapsamlı biçimde onarılmıştır. En büyük değişiklik 1941'de olmuş, özgün düz toprak dam kiremitli çatıyla değiştirilmiştir. 1962-1965'te tavan açıklığı camla örtülmüş, kiremitler 1978'de bakırla, 2004'te kurşunla değiştirilmiştir. ICOMOS 1990-2020 arasında on beş onarım kampanyası sayar; 1994-1996 çalışması yapının kararlılığını hedeflemiş, mukarnaslar yenilenmiş, eksik minber parçaları tamamlanmıştır. 2004-2020 arasında sırlı çiniler onarılmış, kamera ve yangın alarm sistemi kurulmuş, kuzey duvara tek katlı bir kütüphane-ofis eki yapılmıştır (2017 tarihli).

UNESCO ve koruma

Cami, seri mülkün beş bileşeninden biridir; seri 2023'te (ii) ve (iv) ölçütleriyle listeye girmiştir. Bu bileşen caminin yanı sıra Süleyman Bey Türbesi'ni ve Yarım Türbe'yi de kapsar. ICOMOS'a göre cami üçüncü derece arkeolojik sit içinde yer aldığı için ilgili ilke kararının hükümlerine tabidir. Aynı belge, ahşap unsurlardaki böcek zararını Eşrefoğlu Camii için ağır bir tehdit olarak niteler ve seri için hazırlanacak risk yönetim planının, burada yürütülen pilot çalışmanın sonuçlarına dayanacağını belirtir. Koruma planı belediye tarafından hazırlanmıştır; ICOMOS bu planların güncellenmesi gerektiğini ekler.

Ziyaret

Cami ibadete açık, yaşayan bir mabettir. Bakanlığın veya Vakıflar'ın cami için yayımlanmış tek bir resmi ziyaret sayfası bulunamadığından açılış saatleri burada verilmemiştir; güncel bilgi için yerel resmi duyurulara bakın.