Bursa ve Cumalıkızık

Bursa ve Cumalıkızık, Uludağ'ın yamaçlarında yer alan ve erken Osmanlı döneminde ilk başkent olan Bursa'nın kentsel ve kırsal düzenini temsil eden seri bir UNESCO Dünya Mirası'dır. Mülk sekiz bileşenden oluşur: yedisi Bursa kentinde (külliyeler, hanlar bölgesi, türbeler ve bir kaplıca), biri Cumalıkızık köyündedir. UNESCO, burada kentin hükümdarların kurduğu külliyeler çevresinde ve vakıf sistemiyle biçimlendiğini vurgular. Alan 2014'te Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.

Konum

ICOMOS, Bursa'yı Marmara Bölgesi'nin güneyinde, Uludağ'ın kuzeybatı yamaçlarında konumlandırır. Cumalıkızık tarihi kent merkezinin yaklaşık sekiz kilometre doğusundadır; DergiPark'taki bir makale mesafeyi yaklaşık on iki kilometre olarak verir.

Tarihçe

ICOMOS'a göre Bursa'nın küçük bir beylikten yeni başkente dönüşümü 1326'da şehrin Osman Bey'e teslim olmasıyla başladı. Orhan Gazi döneminde şehir ilk başkent ilan edildi. Başkentin kuruluşunu hızlandıran iki etken olarak kayıtlar Ahi teşkilatını ve vakıf sistemini gösterir. Antalya ve Alanya'nın alınmasından sonra Bursa baharat ticaretinde önemli bir merkez olmuş, başkentlik 1413'te Edirne'ye geçtikten sonra bile kent Yeşil ve Muradiye gibi külliyelerle genişlemeyi sürdürmüştür. Kentin 17. yüzyılda Celali isyanlarından, 18. yüzyılda ise sanayileşmenin yarattığı yeni ticaret yollarından olumsuz etkilendiği yazılır. 1855 depremi kentin mimari yapılarının çoğunu yıkmış, sonrasındaki yeniden inşa sürecinde Bursa model Osmanlı kenti ilan edilmiştir. ICOMOS bu 19. yüzyıl yeniden yapımının kentin bugünkü görünümünde belirleyici olduğunu vurgular.

UNESCO'ya göre kent, beş hükümdarın (Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad) tepelere kurduğu külliyeler çevresinde gelişti. Cami, medrese, hamam, imaret ve türbeden oluşan bu külliyeler kentin sınırlarını belirledi ve çevresinde mahalleler oluştu. UNESCO ayrıca külliyelerin kırsalla vakıflar aracılığıyla ilişkilendiğini; Cumalıkızık'ın Orhan Gazi Külliyesi'ne gelir sağlamak için kurulmuş bir vakıf köyü olduğunu yazar.

Önemli kişiler ve olaylar

Osman Gazi ve oğlu Orhan Gazi Bursa'da gömülüdür; ICOMOS ikisinin mezarlarının yerini gösteren tek yapının 1863'te, 1855 depremi öncesindeki yapının yerine inşa edildiğini yazar. UNESCO, Orhan Gazi Külliyesi'nin inşasında çalışan işçiler olarak anılan Hacivat ve Karagöz'ün Bursa'nın efsanevi imgesine katkıda bulunduğunu belirtir. Birçok padişah ve devlet adamı İstanbul'un alınmasından sonra bile atalarına bağlılıklarını göstermek için Bursa'da gömülmeyi seçmiştir.

Öne çıkan yapılar: sekiz bileşen

Orhan Gazi Külliyesi ve çevresi (Hanlar Bölgesi)

ICOMOS'a göre 1339'da inşa edilen bu külliye, Bizans kalesinin dışında yapılan ilk yapıdır ve Osmanlı mimari üretiminin başlangıcı sayılır. Külliyenin camisi en erken yapıdır; medresesi ve imareti yıkılmış ve yerlerine sonradan bir belediye binası yapılmıştır. Avludaki çınarın Bursa'nın en yaşlı ağacı olduğu söylenir. Külliyenin yanındaki han bölgesi; Emir Han (eski kapalı çarşı, birkaç kez yanmıştır), Bedesten, İpek Han, Geyve Han, Fidan Han, Koza Han ve Pirinç Han'ı içerir. UNESCO, 19. yüzyılda yeni sokakların açılması sırasında Pirinç Han ve Kapan Han'ın kısmen zarar gördüğünü; han avlularının ticari işlevini sürdürdüğünü yazar.

Osman Gazi ve Orhan Gazi Türbeleri

Kentin ilk külliyesinin yakınındaki türbe, ICOMOS'a göre 1863 tarihlidir ve 1855 depreminde yıkılan Osmanlı yapısının yerini alır.

Hüdavendigâr (I. Murad) Külliyesi

1363'te yapılan külliye, kentin batıya doğru genişlemesini başlatmıştır. Cami ve medrese tek yapıda birleşir; medrese caminin birinci katındadır. Eski mutfak 1855 depreminden sonra yeniden yapılmış ve bugün kültürel topluluk merkezi olarak kullanılmaktadır.

Eski Kaplıca

Bursa'nın eski kaplıcasıdır; yapım tarihi bilinmez, araştırmalar I. Murad'ın erken Bizans temelleri üzerinde yaptırmış olabileceğini düşündürür. ICOMOS, yapının tasarım ve malzemeyle öteki Osmanlı hamamlarından belirgin biçimde ayrıldığını ve Bizans dönemi üsluplarına tanıklık ettiğini yazar.

Yıldırım (I. Bayezid) Külliyesi

1390'da başlayan yapım, ICOMOS'a göre Bursa'daki Osmanlı külliyelerinin en etkileyicisidir ve önemli bir eğitim merkezi olmuştur. İçindeki hastane yeniden inşa edilmiş ve bugün göz hastanesi olarak hizmet vermektedir; yalnızca imareti günümüze ulaşmamıştır.

Yeşil (I. Mehmed) Külliyesi

1419'da başlayan külliye, Timur yenilgisinden sonra Osmanlı egemenliğinin yeniden doğuşunu simgelediği söylenen bir yapıdır. Yeşil Cami İznik çinileriyle kaplıdır. Medrese bugün Türk-İslam Eserleri Müzesi'dir; ICOMOS hamamın sanatçı atölyesi olarak kullanıldığını, imaretin ise hâlâ halka yemek verdiğini yazar.

Muradiye (II. Murad) Külliyesi

1426'dan itibaren inşa edilen Muradiye, aile üyelerine ait on iki türbeyi külliyenin içine alan ilk hazire örneğini içerir. Medrese dispanser, imaret restoran, hamam ise engelli bireyler için bir merkez olarak kullanılır; yalnızca cami ve türbeler özgün işlevlerini sürdürür.

Cumalıkızık köyü

Köy, Osmanlıların Bursa'yı başkent yaptığı dönemde kuruldu. ICOMOS, bu köyün birkaç benzer vakıf köyünden ayakta kalan tek örnek olduğunu, özgün yerleşim düzenini büyük ölçüde koruduğunu ve erken bir Osmanlı köyünün nasıl göründüğüne dair en yakın referans sayıldığını yazar. Bakanlığın sayfasına göre köyde 270 tarihî ev vardır; bunların 180'i konut olarak kullanılmaktadır. 1969'da köyün güneydoğusunda bir Bizans kilisesinin kalıntıları ortaya çıkarılmış, bazı mimari parçalar Bursa Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmektedir.

Perker ve Akıncıtürk'ün çalışmasına göre Cumalıkızık, Kayı boyundan Kızıklar'ın Bursa'nın alınmasından sonra kurduğu yedi köyden biridir; bugün beş köy ayaktadır, fakat yalnızca Cumalıkızık özgün mimari dokusunu korumuştur. Muhtarlıktaki 1685 tarihli vakfiye belgesi köyü Orhangazi Vakfiyesi'ne bağlı bir vakıf köyü olarak gösterir. Evler iki ya da üç katlıdır: zemin katlar ahşap hatıllı moloz taştan, üst katlar kerpiç dolgulu ahşap iskeletten yapılmıştır. Zemin kat taş duvarlarının kalınlığı 60 ile 90 santimetre arasında değişir; duvarlara 80-100 santimetre aralıklarla ahşap hatıllar konmuştur. Üst katlarda oda ve sofa birimleri bulunur, güneye bakan çıkmalar en yaygın çıkma türüdür; çatılar alaturka kiremit kaplı beşik veya kırma çatıdır.

UNESCO ve koruma

Seri mülk, 2014'te (i), (ii), (iv) ve (vi) ölçütleriyle listeye girmiştir. ICOMOS değerlendirmesi ise seri yaklaşımının ve bileşen seçiminin o aşamada yeterince gerekçelendirilmediğini, bazı külliyelerin bütünlük koşulunu sağlamadığını belirtmiştir. UNESCO, mülk ve bileşenlerinin 2863 sayılı Kanun kapsamında en yüksek ulusal düzeyde korunduğunu; vakıf mallarına ilişkin projelerin Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün, tüm uygulamaların ise Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun onayına bağlı olduğunu yazar. Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı alan yönetimi birimi, yönetim planını hazırlamış ve koordine etmektedir. ICOMOS ana tehditleri deprem, trafik ve Cumalıkızık'ta turizm baskısına bağlı gentrifikasyon olarak sayar.

Ziyaret

Bileşenler kentin farklı yerlerine dağılmış, çoğu açık ve işlevini sürdüren yapılardır; tek bir giriş ya da saat bilgisi yoktur. Bakanlığın sayfası yalnızca Cumalıkızık köyünü tanıtır. Güncel bilgi için ilgili yapıların resmi duyurularına bakın.